NFT është shkurtimi i non-fungible token, pra token i pazëvendësueshëm. Është një regjistrim kriptografik unik në një blockchain. “I pazëvendësueshëm” do të thotë se një njësi nuk mund të ndërrohet si e barabartë me një tjetër, sepse secila mund të ketë identitet, përmbajtje, histori dhe vlerë të ndryshme.
Një monedhë fungible funksionon ndryshe: një njësi Bitcoin mund të këmbehet me një njësi tjetër Bitcoin, ashtu si një kartëmonedhë e së njëjtës prerje mund të zëvendësohet me një tjetër. Dy NFT të të njëjtit koleksion mund të kenë tipare, rrallësi dhe çmime të ndryshme.
Çfarë përfaqëson një NFT?
NFT-ja mund të lidhet me imazh, vepër arti, video, muzikë, objekt loje, dokument ose pronë virtuale. Blockchain-i regjistron adresën që e zotëron token-in dhe transferimet e tij. Kjo krijon një certifikatë digjitale pronësie të token-it.
Materiali burimor e paraqet NFT-në si provë pronësie që mbetet në regjistër derisa token-i t’i transferohet një adrese tjetër. Kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se skedari nuk mund të kopjohet ose se blerësi merr automatikisht të drejtat e autorit. Të drejtat që shoqërojnë token-in varen nga kushtet e projektit dhe marrëveshja e shitjes.
Si funksionon?
NFT-ja krijohet ose “mint-ohet” në një rrjet blockchain. Gjatë mintimit, token-it i caktohet një identifikues dhe lidhet me të dhëna që përshkruajnë aktivin. Kur shitet ose transferohet, rrjeti regjistron pronarin e ri. Ky historik e bën të mundur të shihet prejardhja e token-it dhe zinxhiri i pronësisë.
Burimi e lidh rritjen e sektorit kryesisht me rrjetin Ethereum, ku shumë koleksione dhe tregje u zhvilluan për shkak të mbështetjes për token-ë të programueshëm. Ai përmend edhe krijimin e avatarëve, karaktereve dhe koleksioneve të kufizuara në mijëra njësi.
NFT-ja në art
Arti digjital ishte një nga përdorimet që e bëri NFT-në të njohur. Një artist mund të krijojë token për një vepër dhe ta shesë drejtpërdrejt, pa u mbështetur vetëm te një galeri ose shtëpi ankandi. Token-i mund të provojë se cili është versioni i lidhur me krijuesin dhe të regjistrojë transferimet e mëvonshme.
Burimi përmend koleksione me 10,000 avatarë unikë dhe një vepër të ndërtuar nga 5,000 ditë krijimtarie që u shit për 69.3 milionë dollarë. Ai e paraqet këtë si një nga shitjet që e sollën sektorin në vëmendje të gjerë. Çmimi i lartë nuk do të thotë se çdo NFT ka vlerë të krahasueshme; shumica nuk kanë të njëjtën kërkesë ose histori.
Si blihet një NFT?
Procesi i përgjithshëm në burim ka tri hapa:
- Krijohet një portofol që mbështet NFT-të. Gjatë konfigurimit ruhet fraza e rikuperimit, e cila është çelësi i rikthimit të aksesit.
- Blihet monedha e kërkuar nga rrjeti. Në shumë tregje të përshkruara nga burimi përdorej Ether-i.
- Portofoli lidhet me tregun digjital. Përdoruesi zgjedh token-in dhe vendos ofertë ose e blen me çmimin e kërkuar.
Duhet kontrolluar rrjeti, kontrata e koleksionit, çmimi, tarifa e transaksionit dhe adresa e tregut. Burimi përmend platforma të ndryshme, por në këtë kurs ato neutralizohen sepse nuk janë pjesë e domosdoshme e konceptit.
Përdorimet në muzikë
Një muzikant mund të shesë këngë ose botime digjitale drejtpërdrejt te publiku. Ideja është të zvogëlohet varësia nga ndërmjetësit dhe të krijohet marrëdhënie më e drejtpërdrejtë me audiencën. Materiali përmend edhe mundësinë që krijuesi të marrë përqindje nga rishitjet e mëvonshme, kur kjo rregullohet nga kontrata dhe infrastruktura e tregut.
Përdorimet në lojëra
Në lojëra, NFT-të mund të përfaqësojnë personazhe, veshje, armë ose objekte të tjera. Pronësia e token-it verifikohet në blockchain dhe objekti mund të blihet, përmirësohet ose shitet. Burimi e lidh këtë me modelin play-to-earn, ku lojtarët synojnë të krijojnë vlerë duke luajtur dhe tregtuar aktivet e lojës.
Ky model varet nga kërkesa e lojtarëve të rinj, dobia e objektit dhe ekonomia e lojës. Fakti që objekti është NFT nuk garanton se do të ketë blerës ose se loja do të mbetet aktive.
Identiteti dhe dokumentet
Materiali sugjeron përdorimin e token-ëve për diploma, licenca, histori mjekësore dhe dokumente të tjera. Qëllimi është të krijohet regjistrim i verifikueshëm dhe i vështirë për t’u ndryshuar. Një zbatim i tillë kërkon kujdes të madh për privatësinë, sepse të dhënat personale nuk duhet të ekspozohen në mënyrë të pakthyeshme.
Prona virtuale dhe fizike
Parcela virtuale mund të shiten si NFT. Burimi përmend një shtëpi digjitale të shitur për rreth 500,000 dollarë dhe eksperimente për përfaqësimin e pronësisë mbi pasuri të paluajtshme fizike. Token-i mund të ndihmojë në dokumentimin e një të drejte, por pronësia juridike mbi një shtëpi ose tokë varet nga regjistrat dhe ligjet e juridiksionit, jo vetëm nga blockchain-i.
Si krijohet një NFT?
Procesi i përshkruar është:
- Zgjidhet vepra ose skedari që do të tokenizohet.
- Krijohet llogari ose lidhet portofoli me një shërbim mintimi.
- Plotësohen emri, përshkrimi dhe të dhënat e projektit.
- Zgjidhet përqindja e mundshme e rishitjes.
- Zgjidhet blockchain-i dhe numri i njësive.
- Konfirmohet transaksioni i krijimit.
Mintimi nuk provon se krijuesi ka të drejtën e autorit. Burimi vëren raste kur vepra reale janë tokenizuar pa pëlqimin e artistit. Prandaj prejardhja dhe identiteti i krijuesit duhet të verifikohen.
NFT kundrejt kriptomonedhës
Dallimi i parë është fungibiliteti. Një monedhë përdoret si njësi e këmbyeshme; një NFT ka identitet individual. Dallimi i dytë është oferta. Një koleksion mund të kufizohet në 10,000 njësi, ndërsa një kriptomonedhë mund të ketë ofertë shumë më të madhe ose pa tavan të paracaktuar.
Burimi jep shembullin e tetë koleksioneve sportive që përfaqësonin episode të ndryshme të karrierës së një sportisti. Çmimet e cituara varionin nga 30 dollarë në mbi 20,000 dollarë. Vlera lidhej me rëndësinë kulturore, rrallësinë dhe interesin e koleksionistëve, jo me aftësinë për t’u këmbyer një për një.
Oferta e kufizuar dhe vlera
Shumë koleksione përdorin kufi prej 10,000 njësish. Oferta e kufizuar mund të krijojë rrallësi, por kërkesa duhet të ekzistojë. Një token unik pa komunitet, përdorim ose blerës mund të mos ketë likuiditet. Çmimi i fundit i tregtimit nuk garanton se një pronar tjetër mund ta shesë në të njëjtin nivel.
A duhet blerë një NFT?
Materiali e përshkruan NFT-në si aktiv kulturor dhe shprehje identiteti. Figura publike kanë përdorur imazhe koleksionesh si fotografi profili, duke e rritur dukshmërinë e sektorit. Megjithatë, suksesi është shumë subjektiv dhe i varur nga komuniteti. Nëse interesi zhduket, vlera mund të bjerë shpejt.
Sektori u bë gjerësisht i njohur në vitin 2021, megjithëse një projekt i hershëm i përmendur në burim u lançua në 2017. Historia e shkurtër e bën të vështirë vlerësimin e performancës afatgjatë.
Mashtrimi dhe vjedhja
Burimi citon humbje mbi 90 milionë dollarë nga mashtrimet online të lidhura me NFT-të. Në një rast të vitit 2021, një investitor humbi 16 koleksione me vlerë 2.1 milionë dollarë. Transaksionet e pakthyeshme dhe rregullimi i kufizuar e bëjnë rikuperimin të vështirë.
Rreziqet përfshijnë faqe të rreme, kontrata të falsifikuara, koleksione kopje, vjedhje të portofolit dhe projekte që braktisen. Kontrollohet adresa zyrtare e kontratës, historia e krijuesit, shpërndarja e pronësisë, vëllimi real dhe likuiditeti.
E drejta e autorit
Artistë kanë raportuar se vepra të tyre janë tokenizuar pa leje. Blockchain-i mund të tregojë se kush e mintoi token-in i pari, por kjo nuk provon se personi ishte autori ligjor. Blerësi duhet të kuptojë çfarë po merr: token-in, një licencë të kufizuar ose të drejta më të gjera të përcaktuara me kontratë.
Përmbledhje e mekanizmit
NFT-ja është token unik që regjistron pronësi dhe transferim në blockchain. Ajo mund të përdoret në art, muzikë, lojëra, dokumente dhe pronë virtuale, por vlera varet nga rrallësia, komuniteti, dobia, autenticiteti dhe likuiditeti. Përpara blerjes duhen verifikuar krijuesi, të drejtat që shoqërojnë token-in, kontrata dhe aftësia për të përballuar humbjen.
Arti digjital dhe modeli i shitjes së drejtpërdrejtë
Burimi e paraqet NFT-në si mënyrë që artisti të shesë një vepër të verifikueshme drejtpërdrejt te koleksionisti. Në tregun fizik, autenticiteti mund të mbështetet te dokumenti, galeria ose shtëpia e ankandit. Në modelin NFT, token-i dhe historia e transferimeve krijojnë një gjurmë publike.
Kjo gjurmë tregon token-in, jo domosdoshmërisht origjinën ligjore të veprës. Nëse personi që e mintoi nuk ishte autori, blockchain-i ruan në mënyrë të qëndrueshme një pretendim të gabuar. Prandaj kontrollohen kanali i krijuesit, kontrata e koleksionit dhe dokumentet e licencës.
Rishitja dhe honorari
Materiali përmend që krijuesi mund të caktojë përqindje për rishitjet e ardhshme. Kur tregu dhe kontrata e zbatojnë këtë, një pjesë e çmimit i kthehet artistit sa herë që token-i kalon te blerës tjetër. Kjo ndryshon nga tregu tradicional ku artisti zakonisht nuk përfiton nga çdo rishitje.
Honorari varet nga infrastruktura që e njeh rregullin. Nëse token-i shitet në mjedis që nuk e zbaton, pagesa mund të mos kryhet. Blerësi duhet ta dallojë premtimin e krijuesit nga mekanizmi teknik që e imponon.
Objektet e lojës dhe ekonomia e lojtarëve
Në modelin e përshkruar, lojtari blen personazh ose objekt, e përdor dhe mund ta përmirësojë. Nëse ka kërkesë, e shet me çmim më të lartë. Kjo i jep lojtarit më shumë kontroll se një objekt i mbyllur në llogarinë e lojës.
Vlera megjithatë varet nga loja. Nëse zhvillimi ndalon, rregullat ndryshojnë ose lojtarët largohen, token-i mund të mbetet teknikisht në portofol por të humbasë përdorimin. Pronësia e token-it nuk garanton vazhdimësinë e shërbimit.
Dokumentet, shëndetësia dhe arsimi
Burimi përmend diploma, licenca dhe histori mjekësore. Në arsim, token-i mund të shërbejë si provë se një institucion ka lëshuar certifikatën. Në shëndetësi mund të ndihmojë në verifikimin e të drejtës së aksesit ose të origjinës së regjistrit.
Të dhënat personale nuk duhet të publikohen thjesht sepse blockchain-i është i pandryshueshëm. Një zbatim i kujdesshëm mund të ruajë provën ose referencën, ndërsa dokumenti mbetet në sistem me akses të kontrolluar.
Procesi i blerjes, hap pas hapi
- Identifikohet koleksioni dhe kontrata e tij zyrtare.
- Krijohet portofoli dhe ruhet fraza e rikuperimit jashtë internetit.
- Blihet monedha e rrjetit dhe dërgohet në portofol.
- Portofoli lidhet vetëm me tregun e verifikuar.
- Kontrollohen token-i, shitësi, historia, çmimi dhe tarifa.
- Zgjidhet ofertë ose blerje e menjëhershme.
- Pas transaksionit kontrollohet pronësia në adresë dhe hiqen miratimet e panevojshme.
Burimi i referohet një ekosistemi ku Ether-i ishte monedha kryesore e pagesës. Në rrjete të tjera nevojitet aktivi bazë i tyre. Tarifa mund të ndryshojë dhe duhet lënë bilanc i mjaftueshëm për transaksionin.
Procesi i mintimit, hap pas hapi
Krijuesi zgjedh veprën, plotëson përshkrimin, përcakton numrin e njësive dhe honorarin, zgjedh rrjetin dhe konfirmon krijimin. Burimi përmend rrjet kryesor dhe një zgjidhje dytësore si shembuj të zgjedhjes së infrastrukturës. Çdo rrjet ka tarifa, tregje dhe pajtueshmëri të ndryshëm.
Pas mintimit duhet të sqarohet çfarë blen koleksionisti: vetëm token-in, të drejtë përdorimi të imazhit, akses në komunitet ose licencë komerciale. Pa këtë sqarim, pronësia digjitale mund të keqkuptohet.
Pse çmimi është kaq subjektiv?
NFT-ja nuk prodhon domosdoshmërisht fluks monetar. Çmimi mund të vijë nga rrallësia, reputacioni i krijuesit, rëndësia kulturore, dobia në lojë, anëtarësia ose pritja për rishitje. Dy blerës mund ta vlerësojnë ndryshe të njëjtën vepër.
Një shitje e mëparshme e lartë nuk garanton ofertë të re. Tregu mund të ketë spread shumë të gjerë dhe pak transaksione. Çmimi i listuar është dëshirë e shitësit; vlera e realizueshme është ajo që një blerës pranon të paguajë.
Vendimi për blerje
Burimi këshillon kërkim mbi krijuesin dhe përputhjen e projektit me bindjet e blerësit. Për investitorin kjo përkthehet në katër pyetje: a është origjina e verifikueshme; çfarë të drejte jep token-i; a ka komunitet dhe likuiditet; dhe a përballohet humbja e plotë?
NFT-ja mund të jetë koleksion, biletë, mjet loje ose provë pronësie. Këto përdorime nuk duhet të përzihen. Një objekt i vlefshëm emocionalisht mund të jetë blerje e arsyeshme për koleksionistin, por jo domosdoshmërisht investim me kthim të matshëm.
Përfundimi
NFT-ja regjistron një token unik dhe historinë e pronësisë së tij. Vlera mund të vijë nga arti, përdorimi, rrallësia ose komuniteti, por autenticiteti, të drejtat, siguria dhe likuiditeti duhet të kontrollohen veçmas.