Ekonomitë e tregjeve në zhvillim formësohen njëkohësisht nga reforma të brendshme, modele të tregtisë globale dhe goditje të jashtme. Rritja e tyre nuk varet vetëm nga fabrikat ose eksporti i burimeve natyrore. Ajo mund të mbështetet në bujqësi, turizëm, energji të rinovueshme, shërbime financiare dhe sektorë të tjerë që krijojnë të ardhura, punësim dhe lidhje me ekonominë botërore.
Për ta kuptuar një treg në zhvillim, duhet të shihet jo vetëm çfarë e shtyn përpara, por edhe çfarë mund ta ndalojë. Një ekonomi mund të ketë një sektor shumë konkurrues dhe njëkohësisht të jetë e ndjeshme ndaj një partneri të vetëm tregtar, një katastrofe klimatike, një niveli të lartë borxhi ose largimit të punonjësve të kualifikuar.
Burimet e rritjes ekonomike
Bujqësia: kafeja e Etiopisë
Industria e kafesë në Etiopi mbetet një burim jetik valute të huaj. Të ardhurat nga eksporti ndihmojnë financimin e infrastrukturës dhe mbështesin jetesën në zonat rurale. Ky shembull tregon se një sektor tradicional mund të ketë rol të dyfishtë: të lidhë ekonominë me tregun botëror dhe të mbajë të ardhurat e një pjese të madhe të popullsisë.
Megjithatë, varësia nga një produkt bujqësor e bën ekonominë të ndjeshme ndaj çmimit ndërkombëtar, kërkesës dhe kushteve të prodhimit. Rëndësia e sektorit nuk matet vetëm nga eksportet, por edhe nga mënyra si të ardhurat e tij shpërndahen në ekonomi.
Turizmi: Angkor Wat në Kamboxhia
Kamboxhia e ka shndërruar Angkor Wat në një qendër turistike që krijon vende pune dhe sjell valutë të huaj. Turizmi mund të mbështesë hotele, transport, restorante dhe shërbime të tjera, duke përhapur efektin e tij në shumë biznese.
Ky burim rritjeje varet nga aftësia e vendit për të tërhequr dhe pritur vizitorë. Kur turizmi rritet, ai mund të sjellë investime dhe punësim; kur udhëtimet ndërpriten, të ardhurat mund të bien shpejt. Prandaj, turizmi është një motor i fuqishëm, por mund të jetë edhe burim ndjeshmërie.
Energjia e rinovueshme: kompleksi Noor Ouarzazate në Marok
Kompleksi diellor Noor Ouarzazate në Marok ka tërhequr investime globale dhe ka ndihmuar në uljen e varësisë nga lëndët djegëse të importuara. Ky shembull tregon se investimi në energji mund të ketë disa efekte njëkohësisht: krijon kapacitet të ri prodhues, tërheq kapital dhe zvogëlon ekspozimin ndaj importeve të energjisë.
Për një ekonomi në zhvillim, ulja e varësisë nga karburantet e importuara mund të përmirësojë sigurinë energjetike dhe të reduktojë presionin që luhatjet e çmimeve ndërkombëtare ushtrojnë mbi ekonominë vendase.
Shërbimet financiare: bankat e lidhura me remitancat në Filipine
Në Filipine, shërbimet bankare të lidhura me remitancat kanë zgjeruar qasjen në kredi për bizneset e vogla. Remitancat nuk janë vetëm para që financojnë konsumin familjar; kur lidhen me një sistem financiar funksional, ato mund të ndihmojnë sipërmarrjen dhe të rrisin qarkullimin e kapitalit.
Qasja më e gjerë në kredi u jep bizneseve të vogla mundësi të investojnë, të zgjerojnë aktivitetin ose të përballojnë nevoja të përkohshme financimi. Kjo e kthen një fluks të jashtëm të ardhurash në një mekanizëm që mund të mbështesë zhvillimin e brendshëm.
Dobësitë e vazhdueshme
Varësia tregtare: bakri i Zambisë
Zambia mbështetet fort në eksportet e bakrit drejt Kinës. Kjo e ekspozon ekonominë ndaj goditjeve të kërkesës kineze. Nëse kërkesa bie, të ardhurat nga eksporti mund të dobësohen dhe pasojat mund të përhapen në aktivitetin ekonomik, të ardhurat publike dhe valutën.
Varësia nga një produkt dhe një blerës i madh krijon përqendrim. Kur kushtet janë të favorshme, të ardhurat mund të rriten; kur partneri kryesor ngadalësohet, mungesa e diversifikimit bëhet dobësi.
Rreziku mjedisor: përmbytjet në Bangladesh
Sektori prodhues i Bangladeshit mund të pësojë dëme nga përmbytjet e musoneve. Këto ngjarje ndërpresin prodhimin dhe zinxhirët e furnizimit. Edhe kur kërkesa për produktet mbetet e fortë, mallrat mund të mos prodhohen ose transportohen në kohë.
Rreziku mjedisor nuk është i ndarë nga rreziku ekonomik. Ai prek fabrikat, punëtorët, transportin dhe aftësinë për të përmbushur kontratat. Kjo është veçanërisht e rëndësishme kur një vend është pjesë e zinxhirëve ndërkombëtarë të prodhimit.
Presioni i borxhit: Sri Lanka
Huamarrja për projekte infrastrukturore kontribuoi në krizën e rëndë të borxhit të Sri Lankës. Infrastruktura mund të mbështesë rritjen, por financimi i saj duhet të jetë i qëndrueshëm. Kur detyrimet rriten më shpejt se aftësia për t’i shërbyer, projektet që synojnë zhvillimin mund të kthehen në burim krize.
Ky shembull tregon se nuk mjafton të vlerësohet vetëm madhësia e investimeve. Duhet të vlerësohet edhe si financohen, çfarë të ardhurash krijojnë dhe sa i përballueshëm është borxhi.
Largimi i trurit: Moldavia
Moldavia përballet me emigrimin e punonjësve të kualifikuar. Kur njerëzit me aftësi dhe arsim largohen, kapaciteti i vendit për inovacion dhe rritje të produktivitetit mund të kufizohet. Emigrimi mund të sjellë remitanca, por njëkohësisht mund të dobësojë bazën e kapitalit njerëzor.
Kjo dobësi është afatgjatë. Ndërtimi i institucioneve dhe sektorëve modernë kërkon punonjës të kualifikuar; humbja e tyre mund ta ngadalësojë transformimin ekonomik.
Roli i institucioneve ndërkombëtare
Organizatat ndërkombëtare shpesh japin mbështetje kritike për integrimin tregtar, infrastrukturën dhe stabilitetin financiar.
- Organizata Botërore e Tregtisë ndihmon vende si Laosi të integrohen në zinxhirët globalë të furnizimit përmes procedurave tregtare më të thjeshta.
- Banka Aziatike për Zhvillim financon infrastrukturë në Uzbekistan, duke hapur korridore tregtare drejt Azisë Qendrore dhe Evropës.
- Fondi Monetar Ndërkombëtar dha kredi emergjente gjatë COVID-19 për vende si Senegali, duke ndihmuar në kompensimin e humbjeve të të ardhurave.
Këto raste tregojnë forma të ndryshme ndërhyrjeje: lehtësim tregtar, financim infrastrukture dhe mbështetje emergjente. Ndikimi i tyre varet nga problemi që duhet zgjidhur dhe nga mënyra si vendi e përdor mbështetjen.
Tarifat dhe ndryshimet në zinxhirët tregtarë
Tarifat mund të mbrojnë një sektor, të ulin të ardhurat e eksportuesve, të rrisin çmimet për konsumatorët ose të zhvendosin prodhimin nga një vend në tjetrin.
Në vitin 2019, tarifat amerikane mbi domatet meksikane ulën të ardhurat bujqësore të Meksikës dhe rritën çmimet në Shtetet e Bashkuara. Ky rast tregon se një barrierë tregtare mund të prekë njëkohësisht prodhuesin në vendin eksportues dhe konsumatorin në vendin importues.
Tarifat e tekstileve në Indonezi mbrojnë prodhuesit vendas, por rrisin kostot për konsumatorët. Mbrojtja e një industrie mund të ketë çmim për pjesën tjetër të ekonomisë, sepse produktet e importuara bëhen më të shtrenjta.
Konfliktet tregtare ndërmjet SHBA-së dhe Kinës i shtynë disa kompani elektronike të zhvendosin prodhimin në Malajzi dhe Tajlandë. Kjo rriti aktivitetin afatshkurtër në këto vende, por njëkohësisht intensifikoi konkurrencën. Zhvendosja e zinxhirëve të furnizimit mund të krijojë mundësi, por kërkon edhe kapacitet, punëtorë, infrastrukturë dhe aftësi për të përballuar kërkesën e re.
Një ekuilibër i ndërlikuar
Tregjet në zhvillim balancojnë mundësinë dhe rrezikun. Bujqësia, turizmi, energjia dhe financat mund të nxisin rritjen, ndërsa borxhi, ndryshimet klimatike, varësia tregtare dhe largimi i fuqisë së kualifikuar mund ta dobësojnë atë. Institucionet ndërkombëtare dhe politikat tarifore e ndryshojnë më tej këtë ekuilibër.
Për këtë arsye, analiza nuk mund të kufizohet në një tregues të vetëm. Duhet të kuptohet se cilët sektorë krijojnë rritje, cilat dobësi mund ta ndërpresin dhe si ndikon mjedisi global në aftësinë e ekonomisë për të vazhduar zhvillimin.