Bonot e Thesarit të Qeverisë së Republikës së Shqipërisë janë instrumente borxhi të tregtueshme me maturim deri në një vit. Ato emetohen dhe garantohen nga Qeveria e Republikës së Shqipërisë. Materiali burimor shpjegon se bonot mund të emetohen në monedhën kombëtare, lek, si edhe në valutë, dhe se afatet fillestare të maturimit janë 3, 6 dhe 12 muaj.
Kur një investitor blen një Bono Thesari, ai i jep hua qeverisë për një periudhë të përcaktuar. Bonot e Thesarit nuk përshkruhen si instrumente që paguajnë kupon periodik. Ato blihen me një çmim më të ulët se vlera nominale dhe, në maturim, investitori merr vlerën nominale. Diferenca ndërmjet vlerës nominale dhe çmimit të blerjes përfaqëson interesin ose kthimin monetar të investimit.
Emetimi përmes ankandit
Qeveria i nxjerr Bonot e Thesarit për shitje përmes ankandit. Kjo do të thotë se investitorët paraqesin kërkesa për të blerë instrumentin dhe, në varësi të llojit të kërkesës, mund të konkurrojnë edhe për normën e interesit që kërkojnë. Norma e interesit e paraqitur në ankand quhet yield-i i Bonos së Thesarit.
Yield-i është baza për llogaritjen e çmimit që investitori paguan. Formula e dëmtuar gjatë nxjerrjes së tekstit mund të rindërtohet nga përkufizimet e vetë materialit në këtë formë:
Çb = Vn / (1 + y × D / 365)- Çb — çmimi i blerjes së Bonos së Thesarit;
- Vn — vlera nominale që paguhet në maturim;
- y — yield-i, ose norma e interesit e shprehur në bazë vjetore;
- D — numri i ditëve deri në maturim.
Formula tregon lidhjen ndërmjet çmimit dhe yield-it. Për të njëjtën vlerë nominale dhe të njëjtin afat, një yield më i lartë nënkupton një çmim blerjeje më të ulët. Një yield më i ulët nënkupton një çmim më të lartë. Kthimi monetar llogaritet si diferenca ndërmjet vlerës nominale dhe çmimit të blerjes. Kur kjo diferencë vihet në raport me çmimin e blerjes dhe shprehet në bazë vjetore, merret norma e kthimit nga investimi.
Afati i investimit
Materiali e përkufizon afatin e investimit si diferencën kohore ndërmjet datës së investimit dhe datës së kthimit të investimit. Data e investimit është data kur blihet Bonoja e Thesarit në tregun primar, pra në datën e emetimit, ose në tregun sekondar. Data e kthimit është data kur bono maturohet ose data kur ajo shitet në tregun sekondar.
Kjo dallon dy mënyra të përfundimit të investimit. Nëse bono mbahet deri në maturim, investitori merr vlerën nominale sipas kushteve të emetimit. Nëse shitet më herët, investimi mbyllet me çmimin e tregut sekondar në atë moment.
Tregtimi përpara maturimit
Bonot e Thesarit janë të tregtueshme, prandaj mund të blihen ose shiten përpara datës së maturimit. Sipas materialit, tregtimi mund të kryhet deri në një ditë përpara maturimit. Transaksionet bëhen me subjekte të licencuara nga Autoriteti i Mbikëqyrjes Financiare për tregtimin e titujve; në këtë grup përfshihen edhe bankat tregtare.
Në datën e maturimit zbatohet tatimi mbi të ardhurën e krijuar nga investimi. Materiali burimor e paraqet normën e tatimit si 15%. Ky është informacion i dokumentit të dhënë dhe duhet lexuar si pjesë e kushteve të përshkruara në të.
Kalendari i ankandeve
Kalendari i ankandeve për emetimin e Bonove të Thesarit përcaktohet nga Qeveria e Republikës së Shqipërisë. Materiali shpjegon se ankandet për bonot me maturim 3 dhe 6 muaj organizohen normalisht një herë në muaj, ndërsa ankandet për bonot 12-mujore organizohen çdo dy javë.
Si rregull i organizimit të paraqitur në burim, ankandi zhvillohet të martën dhe emetimi i titullit bëhet dy ditë më vonë, të enjten. Ministria e Financave dhe Banka e Shqipërisë e njoftojnë paraprakisht ankandin duke publikuar informacionin në faqet e tyre.
Kërkesa konkurruese
Një individ mund të marrë pjesë me kërkesë konkurruese. Në këtë rast, investitori vendos yield-in që kërkon. Mbi bazën e këtij yield-i llogaritet çmimi që ai është i gatshëm të paguajë për Bonon e Thesarit.
Kërkesat konkurruese renditen nga yield-i më i ulët drejt yield-it më të lartë, derisa të plotësohet shuma që qeveria ka shpallur për emetim. Nëse kërkesa totale për bono është më e madhe se shuma e emetuar, kërkesat me yield-et më të larta mund të mos pranohen. Kështu, një investitor që kërkon një yield më të lartë mund të mbetet pa blerë Bono Thesari në atë ankand.
Kërkesa jokonkurruese
Një individ mund të marrë pjesë edhe me kërkesë jokonkurruese. Në këtë rast ai nuk vendos një yield të vetin, por pranon yield-in mesatar të ponderuar të kërkesave konkurruese të shpallura fituese. Yield-i përfundimtar llogaritet pasi përfundojë renditja e kërkesave konkurruese.
Pas plotësimit të pjesëmarrjes së Bankës së Shqipërisë, shuma e shpallur nga qeveria ndahet ndërmjet kërkesave konkurruese dhe jokonkurruese. Materiali përcakton se jo më shumë se 50% e emetimit mund t'u caktohet kërkesave jokonkurruese, ndërsa pjesa e mbetur u caktohet kërkesave konkurruese.
Prorata kur kërkesa është më e madhe se hapësira
Nëse shuma totale e kërkesave jokonkurruese është më e madhe se shuma e rezervuar për to, përdoret prorata. Prorata është raporti ndërmjet hapësirës së disponueshme për kërkesat jokonkurruese dhe shumës totale të kërkuar, i shprehur në përqindje.
Shembulli i materialit
Për kërkesat jokonkurruese janë në dispozicion 3 miliardë lekë, ndërsa individët kanë kërkuar gjithsej 4.5 miliardë lekë. Prorata rezulton 66%. Kjo do të thotë se çdo individ investon 66% të shumës që ka kërkuar, ndërsa pjesa tjetër e fondeve i kthehet.
Shumat e pjesëmarrjes
Materiali përcakton një shumë minimale prej 300,000 lekësh për pjesëmarrjen në ankandet e Bonove të Thesarit. Mbi këtë minimum, shuma mund të rritet me shumëfisha prej 10,000 lekësh.
Shuma maksimale e lejuar për një kërkesë jokonkurruese është 30 milionë lekë. Një kërkesë me vlerë më të madhe se 30 milionë lekë trajtohet automatikisht si kërkesë konkurruese.
Rezultati i ankandit dhe pjesëmarrja e individëve
Rezultatet e ankandit shpallen në të njëjtën ditë kur zhvillohet ankandi dhe publikohen në faqen e Bankës së Shqipërisë. Investitorit fitues i jepet dokumenti “Vërtetim për shpalljen fitues”, i cili përmban informacionin për rezultatin e investimit në Bonon e Thesarit.
Individët mund të marrin pjesë në ankand përmes institucioneve të licencuara nga Autoriteti i Mbikëqyrjes Financiare për tregtimin e titujve. Kështu, procesi i plotë përfshin zgjedhjen e maturimit, paraqitjen e kërkesës konkurruese ose jokonkurruese, rezultatin e ankandit, pagesën e çmimit të blerjes dhe, në fund, maturimin ose shitjen e instrumentit në tregun sekondar.