Për të kuptuar si funksionon struktura bazë e një tregu financiar, duhet së pari të dallohen dy role kryesore: krijuesit e tregut dhe marrësit e likuiditetit. Këta pjesëmarrës nuk janë dy tregje të ndara. Ata veprojnë vazhdimisht përballë njëri-tjetrit në bursa dhe në tregje jashtë bursës, duke e bërë të mundur që blerësit dhe shitësit të realizojnë transaksione.
Krijuesi i tregut ofron çmime dhe likuiditet. Marrësi i likuiditetit përdor çmimet e disponueshme për të realizuar menjëherë një urdhër. Marrëdhënia është e ndërsjellë: pa kuota të gatshme do të ishte më e vështirë të tregtohej shpejt, ndërsa pa urdhra që i pranojnë këto kuota nuk do të kishte rrjedhë transaksionesh.
Kush janë krijuesit e tregut?
Krijuesit e tregut mund të jenë tryeza institucionale tregtimi, broker-dealer të mëdhenj ose firma të specializuara në tregtim algoritmik. Funksioni i tyre kryesor është të publikojnë vazhdimisht dy çmime:
- Bid: çmimi me të cilin janë të gatshëm të blejnë.
- Offer ose ask: çmimi me të cilin janë të gatshëm të shesin.
Duke mbajtur një kuotë në të dyja anët e tregut, krijuesi i tregut mund të blejë nga një pjesëmarrës që dëshiron të shesë dhe t’i shesë një pjesëmarrësi që dëshiron të blejë. Kjo e ndihmon tregun të vazhdojë të funksionojë edhe kur urdhrat e blerjes dhe të shitjes nuk mbërrijnë në të njëjtin moment ose në të njëjtën madhësi.
Përthithja e pabarazive të përkohshme
Në praktikë, oferta dhe kërkesa nuk janë gjithmonë të balancuara. Në një çast mund të ketë më shumë shitës se blerës; në një çast tjetër mund të ketë më shumë kërkesë për blerje. Krijuesi i tregut përthith përkohësisht një pjesë të kësaj pabarazie duke mbajtur inventar.
Ky rol ndihmon që tregu të mbetet likuid dhe i rregullt, por krijuesi i tregut merr edhe rrezik inventari. Nëse blen një aktiv dhe çmimi bie përpara se ta rishesë, inventari humbet vlerë. Nëse shet dhe më pas duhet ta riblerë me çmim më të lartë, përsëri përballet me humbje. Ofrimi i likuiditetit, pra, nuk është një shërbim pa rrezik.
Spread-i bid–offer
Kompensimi kryesor i krijuesit të tregut vjen nga spread-i bid–offer: diferenca ndërmjet çmimit ku është i gatshëm të blejë dhe çmimit ku është i gatshëm të shesë. Në instrumente shumë likuide kjo diferencë mund të jetë vetëm një pjesë e vogël e një centi, por ajo mund të përsëritet në një numër shumë të madh transaksionesh.
Spread-i nuk duhet parë vetëm si fitim i palës tjetër. Ai është edhe çmimi i gatishmërisë për të marrë inventar, për të kuotuar në të dyja anët dhe për të përballuar rrezikun që tregu mund të lëvizë përpara se pozicioni të balancohet.
Kush janë marrësit e likuiditetit?
Në anën tjetër janë tregtarët individualë, menaxherët institucionalë të aktiveve, fondet mbrojtëse dhe pjesëmarrës të tjerë që kërkojnë të realizojnë një urdhër pa pritur. Kur një investitor dërgon një urdhër market për të blerë menjëherë një aksion ose një monedhë, ai vepron si marrës likuiditeti.
Urdhri i tij përputhet me urdhrat limit që ndodhen tashmë në librin e urdhrave. Me këtë veprim ai konsumon likuiditetin e disponueshëm. Në këmbim të shpejtësisë dhe sigurisë më të madhe të ekzekutimit, ai pranon çmimin ekzistues dhe zakonisht kalon spread-in.
Kostoja e menjëhershmërisë
Menjëhershmëria ka vlerë, por edhe kosto. Një blerës që përdor urdhër market zakonisht blen te oferta e shitjes, jo te bid-i. Nëse do ta shiste menjëherë, do të përballej me bid-in më të ulët. Diferenca ndërmjet këtyre dy çmimeve është një kosto e drejtpërdrejtë, edhe nëse tregu nuk ka lëvizur.
Për një transaksion të vetëm kjo kosto mund të duket e vogël. Në qindra transaksione, pagesa e përsëritur e spread-it mund të bëhet një pengesë e rëndë për kapitalin. Prandaj kuptimi i këtij mekanizmi ndryshon mënyrën si vlerësohen kostot e transaksionit, rrëshqitja e çmimit dhe lloji i urdhrit.
Urdhri limit si alternativë strategjike
Tregtarët profesionistë zakonisht nuk mbështeten verbërisht te urdhrat market. Ata mund të përdorin urdhra limit për të përcaktuar çmimin maksimal që pranojnë të paguajnë ose çmimin minimal që pranojnë të marrin. Në këtë mënyrë përpiqen të hyjnë në nivele të sakta dhe, në disa raste, të qëndrojnë në anën që ofron likuiditet në vend që ta konsumojnë atë.
Urdhri limit jep kontroll mbi çmimin, por nuk garanton ekzekutim. Tregu mund të largohet pa e prekur nivelin e zgjedhur. Zgjedhja ndërmjet market dhe limit është, në thelb, një zgjedhje ndërmjet menjëhershmërisë dhe kontrollit të çmimit.
Kur krijuesit e tregut tërhiqen
Përpara lajmeve ekonomike me ndikim të lartë ose gjatë volatilitetit ekstrem, krijuesit e tregut mund t’i zgjerojnë spread-et. Ata mund të zvogëlojnë gjithashtu sasinë që janë të gatshëm të blejnë ose të shesin në çdo nivel. Kjo është shenjë se rreziku i inventarit është rritur dhe se likuiditeti po thahet.
Vëzhgimi i spread-it dhe i disponueshmërisë së kuotave ndihmon të kuptohet nëse tregu po funksionon normalisht apo nëse ofruesit pasivë të likuiditetit po bëhen më mbrojtës. Grafiku nuk është vetëm një vijë që lëviz rastësisht; ai pasqyron përplasjen e vazhdueshme ndërmjet pjesëmarrësve që ofrojnë likuiditet dhe atyre që kërkojnë ta konsumojnë menjëherë.