Nafta në Shqipëri merr 3.56% të të ardhurave ditore për frymë: Tarifa e re rrezikon të shtrenjtojë më tej tregun

Qeveria shqiptare ka prezantuar një projektligj për krijimin e një rezerve strategjike të naftës bruto dhe nënprodukteve të saj, e cila do të administrohet nga një institucion i ri publik i quajtur Autoriteti për Rezervën e Sigurisë së Naftës. Ndërsa nisma synon të rrisë sigurinë e furnizimit në raste krizash sipas standardeve të Bashkimit Europian, faturën financiare të këtij operacioni pritet ta paguajnë drejtpërdrejt konsumatorët përmes një tarife të re që do të aplikohet mbi karburantet në momentin e hedhjes në qarkullim.

Sipas draftit të publikuar nga Këshilli i Ministrave, Autoriteti i ri do të jetë përgjegjës për blerjen, shitjen dhe depozitimin e rezervave të sigurisë, të cilat gradualisht duhet të arrijnë në të paktën 90 ditë të importeve neto mesatare ose 61 ditë të konsumit të brendshëm ditor. Megjithatë, neni 11 dhe 12 të këtij projektligji përcaktojnë qartë se burimi kryesor i financimit për ruajtjen dhe mirëmbajtjen e këtyre rezervave do të jetë një tarifë e re mbi produktet hidrokarbure që i nënshtrohen akcizës. Kjo tarifë do të përcaktohet me vendim të Këshillit të Ministrave dhe do të mblidhet nga operatorët ekonomikë në momentin e vënies në qarkullim të karburantit.

Një barrë e re mbi një treg të mbingarkuar

Ky zhvillim vjen në një kohë kur tregu shqiptar i karburanteve karakterizohet nga një barrë jashtëzakonisht e lartë fiskale. Aktualisht, taksat dhe tarifat zënë gati 50% të çmimit final në pompë. Përveç akcizës prej 39.4 lekë për litër dhe TVSH-së prej 20%, mbi çmimin e naftës në Shqipëri rëndojnë edhe dy taksa shtesë që nuk aplikohen në vendet e tjera të rajonit: taksa e qarkullimit me 27 lekë për litër dhe taksa e karbonit me 3 lekë për litër.

Sipas të dhënave krahasuese të tregut, çmimi i naftës në Shqipëri ka arritur nivele rekord prej rreth 229 lekë për litër (ekuivalente me 2.46 euro), duke u renditur ndër më të lartat në Europë, pas vetëm vendeve me standarde të larta jetese si Danimarka dhe Norvegjia. Në rajon, çmimet janë dukshëm më të ulëta: në Serbi nafta luhatet pranë 2 eurove, në Kosovë 1.85 euro, në Mal të Zi 1.87 euro, ndërsa në Maqedoninë e Veriut është më e lira me rreth 1.64 euro për litër. Për më tepër, vendet fqinje kanë aplikuar masa lehtësuese ose ulje të akcizës dhe TVSH-së gjatë periudhave të krizës (si përgjysmimi i akcizës në Mal të Zi apo ulja e TVSH-së në 10% në Maqedoninë e Veriut), ndërkohë që në Shqipëri ka pasur një mungesë totale të masave amortizuese fiskale.

Goditja ndaj fuqisë blerëse

Ndikimi real i çmimeve të larta bëhet akoma më dramatik kur ato analizohen në raport me të ardhurat e qytetarëve. Sipas analizave të bazuara në të dhënat e FMN-së dhe Global Petrol Prices, një litër naftë në Shqipëri përfaqëson rreth 3.56% të të ardhurave ditore për frymë (të matura sipas fuqisë blerëse - PPP). Kjo është përqindja më e lartë në të gjithë Europën.

Për krahasim, një qytetari në Danimarkë i duhet të shpenzojë vetëm 1.06% të të ardhurave ditore për të blerë një litër naftë, ndërsa në Norvegji kjo shifër zbret në 0.8%, për shkak të të ardhurave mesatare që janë deri në dhjetë herë më të larta se ato në Shqipëri. Mesatarja europiane qëndron në 1.36%, që do të thotë se një shqiptar shpenzon mesatarisht 2.6 herë më shumë të ardhurat e tij ditore për të njëjtën sasi karburanti krahasuar me një qytetar europian.

Analiza e Alb.Markets

Ndonëse krijimi i rezervave strategjike të sigurisë është një detyrim ligjor dhe gjeopolitik që afron Shqipërinë me standardet e Bashkimit Europian, Alb.Markets vlerëson se zgjedhja e modelit të financimit përmes një tarife të re direkte mbi produktet hidrokarbure është një hap i gabuar ekonomikisht në rrethanat aktuale.

Në një treg ku çmimet e karburanteve janë tashmë në kufijtë e papërdorshmërisë për pjesën më të madhe të popullsisë dhe bizneseve, shtimi i çdo kostoje të re, qoftë edhe nën emrin e një "tarife sigurie", do të transferohet menjëherë te çmimi në pompë nga operatorët privatë. Kjo do të rrisë më tej koston e transportit dhe, rrjedhimisht, do të nxisë presione të reja inflacioniste në të gjithë zinxhirin e produkteve të konsumit në Shqipëri.

Mbështetësit e projektligjit mund të argumentojnë se kjo tarifë është e nevojshme për të garantuar pavarësinë financiare të Autoritetit të ri dhe për të shmangur rëndimin e drejtpërdrejtë të buxhetit të shtetit. Sipas këtij këndvështrimi, siguria energjetike ka një kosto fizike që duhet të ndahet mes përdoruesve të burimeve të energjisë. Megjithatë, ky argument nuk qëndron kur merret parasysh se buxheti i shtetit përfiton tashmë shuma të jashtëzakonshme nga taksa e qarkullimit dhe akciza e lartë e naftës, fonde të cilat teorikisht duhet të mbulonin pikërisht menaxhimin e rreziqeve kombëtare dhe infrastrukturën energjetike.

Në përfundim, pa një rishikim të plotë të paketës fiskale që rëndon mbi karburantet—siç do të ishte heqja apo pezullimi i taksës së qarkullimit apo reduktimi i përkohshëm i TVSH-së—aplikimi i tarifës së re për rezervën e sigurisë do të jetë thjesht një taksë tjetër e fshehur që do të paguhet nga xhepat e qytetarëve shqiptarë, duke e çuar çmimin e naftës në nivele edhe më të paarritshme.