Përmirësim real apo manipulim kampionimi? Çfarë fshihet pas rezultateve të Shqipërisë në PISA 2025

Rezultatet e sapopublikuara të testit ndërkombëtar PISA 2025 paraqesin një tablo në dukje triumfuese për arsimin shqiptar: një rikthim të fortë nga rënia dramatike e vitit 2022 dhe një pozicionim udhëheqës në rajonin e Ballkanit Perëndimor, veçanërisht në matematikë dhe shkencë. Megjithatë, një analizë e kujdesshme e të dhënave dhe e metodologjisë së përdorur nga Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik (OECD) zbulon se ky "kërcim" mund të jetë më shumë një mirazh statistikor sesa një përmirësim strukturor i sistemit tonë arsimor.

Sipas raportit zyrtar, 15-vjeçarët në Shqipëri arritën mesatarisht 435 pikë në shkencë, 408 pikë në lexim dhe 433 pikë në matematikë. Ky rezultat e vendos Shqipërinë në krye të Ballkanit Perëndimor në matematikë (duke lënë pas Serbinë me 417 pikë dhe Malin e Zi me 411) dhe në një nivel barazie me Malin e Zi në shkencë. Por entuziazmi zbehet kur shohim se vendi mbetet ende larg mesatares së vendeve të OECD-së, me një hendek prej 47 pikësh në shkencë, 53 pikësh në lexim dhe 30 pikësh në matematikë.

Anomalia metodologjike: Ku mbetën shkollat rurale?

Arsyeja kryesore pse rezultatet e vitit 2025 nuk mund të merren si dëshmi e një reforme të suksesshme arsimore lidhet me përfaqësueshmërinë e kampionit. Në Shqipëri, shkollat me më pak se 21 nxënës të kualifikueshëm nuk u përfshinë fare në testim, duke çuar në një normë pjesëmarrjeje prej vetëm 76% në nivel shkollash. Siç vëren vetë OECD-ja, këto institucione të përjashtuara ndodhen kryesisht në zonat rurale dhe karakterizohen nga kushte më të pafavorshme socio-ekonomike – zona ku historikisht nxënësit kanë performuar më dobët.

Për shkak të këtij boshllëku të madh në mbulimin e kampionit, OECD-ja e ka klasifikuar Shqipërinë si vend me "raportim të kufizuar" dhe ka refuzuar të publikojë krahasimin zyrtar të trendit 2022-2025. Organizata vlerëson se, nëse do të llogaritej i gjithë kampioni real, rezultati në shkencë mund të ishte të paktën 7 pikë më i ulët (428 në vend të 435).

Në një skenar të pafavorshëm, rezultati mesatar real në shkencë për Shqipërinë mund të ishte deri në 428 pikë, në vend të 435 pikëve të raportuara. [ATTRIBUTION: Raporti PISA 2025, OECD]

Shpërndaje citimin

Hendeku gjinor dhe polarizimi i rezultateve

Raporti nxjerr në dritë edhe diferenca të theksuara brenda vetë kampionit shqiptar. Vajzat vazhdojnë të dominojnë ndjeshëm në shkencë (me 17 pikë më shumë se djemtë) dhe veçanërisht në lexim, ku diferenca arrin në 32 pikë në favor të tyre. Djemtë kanë një avantazh thuajse të papërfillshëm prej vetëm 4 pikësh në matematikë.

Një tjetër tregues shqetësues i pabarazisë është përqindja e nxënësve me performancë të dobët. Rreth 27.8% e nxënësve shqiptarë rezultuan nën nivelin bazë (Niveli 2) në të tri fushat e testimit, krahasuar me vetëm 19.7% që është mesatarja e OECD-së. Në krahun tjetër, vetëm 1.9% e nxënësve tanë arrijnë të jenë ndër performuesit më të lartë në të paktën një fushë, ndërsa në vendet e OECD-së kjo normë është 11.9%.

Analiza e Alb.Markets

Në pamje të parë, rikthimi i pikëve afër niveleve të vitit 2018 (pas rënies së fortë të vitit 2022) ngjan si një lajm pozitiv. Megjithatë, si platformë e analizës së tregut dhe politikave publike, Alb.Markets vlerëson se ky "përmirësim" duhet trajtuar me skepticizëm të plotë.

Nuk mund të flasim për një rritje organike të cilësisë së arsimit kur rreth një e katërta e shkollave – kryesisht ato më të varfrat dhe më të izoluara – janë lënë jashtë matjes statistiko-shkencore. Ky përjashtim ka krijuar një efekt artificial të rritjes së mesatares kombëtare. Nëse shteti dhe politikëbërësit nxitojnë të festojnë pozicionimin tonë mbi fqinjët e Ballkanit, ata rrezikojnë të injorojnë plagën e vërtetë: pabarazinë e thellë mes arsimit urban dhe atij rural, si dhe paaftësinë e vazhdueshme për të prodhuar nxënës të nivelit të lartë (vetëm 1.9%).

Kundërargumenti i mundshëm: Mbështetësit e politikave aktuale mund të argumentojnë se edhe rezultati i vitit 2022 ishte i dëmtuar metodologjikisht – asokohe nga mungesa e përpjekjes dhe angazhimit të nxënësve gjatë testit, siç pranohej edhe nga OECD-ja. Sipas këtij këndvështrimi, viti 2025 thjesht përfaqëson një rikthim në realitetin normal të performancës shqiptare, ku Shqipëria realisht qëndron më mirë se fqinjët si Kosova, Maqedonia e Veriut apo edhe Serbia në matematikë.

Megjithatë, Alb.Markets konsideron se ky interpretim nuk e zhbën problemin e kampionimit të vitit 2025. Për sa kohë që të dhënat tona zyrtare janë të "kufizuara" dhe të pastruara nga shkollat më problematike, çdo krahasim me vendet e tjera që kanë aplikuar kampionim të plotë mbetet i pabarabartë dhe i pasaktë. Për sektorin privat dhe tregun e punës, ky manipulim statistikor nuk sjell asnjë vlerë: punëdhënësit do të vazhdojnë të përballen me një forcë punëtore të re që ka vështirësi të mëdha në leximin funksional dhe mendimin kritik.