Struktura e tregut është një mënyrë për të kuptuar karakteristikat e tregjeve të ndryshme. Ajo shpjegon si dallohen dhe klasifikohen firmat sipas llojit të mallrave ose shërbimeve që shesin, nivelit të konkurrencës dhe ndikimit që faktorët e jashtëm kanë mbi veprimtarinë e tyre.
Teoria mikroekonomike shqyrton si funksionojnë bizneset në industri të ndryshme dhe nën shkallë të ndryshme konkurrence. Pika e nisjes është modeli i konkurrencës së përsosur.
Konkurrenca e përsosur
Një mall bujqësor si gruri e ilustron mirë këtë model. Konkurrenca e përsosur supozon se asnjë firmë nuk ka avantazh ndaj firmave të tjera dhe se nuk ka pengesa për hyrjen në treg. Çdokush mund të krijojë një biznes dhe ta shesë produktin.
Prodhuesit janë pranues të çmimit: çmimi përcaktohet nga tregu si një i tërë dhe jo nga një firmë e vetme. Produkti konsiderohet homogjen, që do të thotë se është në thelb i njëjtë me produktin e çdo shitësi tjetër. Konsumatori nuk përfiton më shumë vetëm sepse blen nga një prodhues i caktuar.
Konkurrenca e papërsosur
Konkurrenca e papërsosur ekziston kur firmat përballen me pengesa për hyrjen në treg, produktet janë të diferencuara ose një prodhues ka avantazh në përcaktimin e çmimit. Ajo shfaqet në disa forma dhe me shkallë të ndryshme fuqie tregu.
Konkurrenca monopolistike
Konkurrenca monopolistike ekziston kur ka ende shumë shitës, por secili e ka dalluar produktin e vet. Ndryshimi mund të vijë nga cilësia, marka, paraqitja ose preferencat e konsumatorëve, prandaj produktet nuk janë zëvendësues të përsosur.
Dy kanaçe pijesh të gazuara mund të jenë të ngjashme, por jo identike në sytë e konsumatorit. Marka, cilësia ose shijet e krijojnë këtë diferencim. Për një firmë të re, këto karakteristika mund të shndërrohen në pengesa hyrjeje. Për shkak të diferencimit, prodhuesit fitojnë të paktën njëfarë kontrolli mbi çmimin e produktit të tyre.
Oligopoli
Kur vetëm pak firma kontrollojnë pjesën më të madhe të tregut të një industrie, kemi një oligopol. Firmat në këtë strukturë nuk janë as thjesht pranuese të çmimit dhe as plotësisht përcaktuese të tij. Ato priren të jenë të kujdesshme dhe relativisht të ngurta në ndryshimin e çmimeve.
Çdo firmë vëzhgon me kujdes vendimet e konkurrentëve. Një ulje agresive e çmimit mund të nxisë reagime nga të tjerët dhe të dëmtojë fitueshmërinë e të gjithë prodhuesve. Në oligopol zakonisht ka pengesa hyrjeje, si kosto shumë të larta teknologjike.
Monopoli dhe monopsoni
Monopoli ekziston kur një shitës i vetëm ofron një produkt ose shërbim për të cilin nuk ka zëvendësues të afërt. Firma mund të ndikojë drejtpërdrejt në çmim dhe quhet përcaktuese e çmimit. Pengesat për hyrjen janë të larta dhe monopolistit i intereson të pengojë krijimin e një alternative konkurruese. Ai mund të kontrollojë si çmimin, ashtu edhe sasinë e prodhuar.
Disa monopole janë natyrore. Në këto raste, ekonomitë e shkallës bëjnë që një prodhues i vetëm ta ofrojë produktin në mënyrë efikase, ndërsa dy ose më shumë hyrës nuk do të mund të prodhonin me të njëjtën efektshmëri. Një minierë e madhe diamantesh është shembull i një burimi që mund të krijojë fuqi monopolistike.
Monopsoni është rasti i kundërt nga ana e blerjes: në treg ekziston vetëm një blerës kryesor i produktit. Ky blerës mund të jetë shteti ose qeveria, kur është konsumatori i vetëm i një malli ose shërbimi të caktuar.
Çfarë e përcakton strukturën e tregut?
Struktura e tregut varet nga:
- numri dhe madhësia e shitësve;
- pengesat për të hyrë në treg dhe për të dalë prej tij;
- natyra dhe diferencimi i produktit;
- mënyra si formohet çmimi;
- kostoja e shitjes dhe e shpërndarjes.
Konkurrenca i nxit prodhuesit të krijojnë dhe të ruajnë produkte me cilësi të kënaqshme dhe me çmime të përballueshme. Monopoli është struktura më pak konkurruese, ndërsa konkurrenca e përsosur përfaqëson skajin më konkurrues. Shumica e tregjeve reale ndodhen ndërmjet këtyre dy skajeve, ku forcat konkurruese ndikojnë njëkohësisht në interesat e konsumatorëve dhe të prodhuesve.