Me një rënie prej 63.5% të lindjeve, Shqipëria udhëheq tkurrjen demografike në Europë

Ballkani Perëndimor po përpiqet të blejë të ardhmen e tij demografike me çek në dorë, por statistikat tregojnë se kjo strategji po dështon në mënyrë dramatike. Megjithëse qeveritë e rajonit po rrisin bonuset e lindjes, shtesat mujore dhe ndihmat shumëvjeçare – ku Serbia arrin të ofrojë deri në 27,000 euro për fëmijën e katërt – numri i lindjeve po prek nivele minimale historike. Sipas vlerësimit të Alb.Markets, kjo krizë nuk buron nga mungesa e nxitësve financiarë të momentit, por nga faktorë strukturorë shumë më të thellë: emigrimi masiv i të rinjve, pamundësia për të siguruar banesë dhe pasiguria e përgjithshme ekonomike.

Të dhënat e përpunuara nga Eurostat tregojnë një realitet tronditës: Shqipëria udhëheq rënien demografike në të gjithë Europën. Gjatë periudhës 1997-2025, numri i lindjeve në Shqipëri u tkurr me 63.5%, duke zbritur nga 61.7 mijë në vetëm 22.5 mijë. Pas saj renditen Kosova me një rënie prej 48.6%, Maqedonia e Veriut me 46.2%, Bosnjë-Hercegovina me 45.7%, Serbia me 25.4% dhe Mali i Zi me 20.9%. Kjo rënie e bën të qartë se asnjë mekanizëm financiar i zbatuar deri më tani nuk ka arritur të ndryshojë trajektoren e kurbës demografike.

Gara e stimujve: Kush paguan më shumë?

Krahasimi rajonal i politikave pronataliste zbulon qasje të ndryshme, por me efikasitet të ngjashëm të kufizuar:

• Serbia ka ndërtuar paketën më agresive financiare, duke ofruar rreth 4,260 euro për fëmijën e parë, rreth 5,112 euro për të dytin, 19,427 euro për të tretin dhe plot 27,095 euro për të katërtin.
• Mali i Zi ofron një pagesë fillestare prej 1,112 eurosh për fëmijën e parë (shifër që rritet progresivisht) dhe një shtesë universale prej 30 eurosh në muaj për çdo fëmijë deri në moshën 18 vjeç.
• Kosova ka shmangur çeqet e mëdha të menjëhershme duke u fokusuar te shtesat mujore prej 20 deri në 30 euro për fëmijë deri në moshën 16 vjeç.
• Maqedonia e Veriut aplikon një sistem të fragmentuar ku mbështetja shumëvjeçare (rreth 150 euro në muaj për 10 vjet për fëmijën e tretë) kushtëzohet rreptësisht nga të ardhurat e familjes.
• Bosnjë-Hercegovina vuan nga një pabarazi e theksuar territoriale, ku mbështetja varet kryesisht nga kantoni apo entiteti ku jeton familja.
• Shqipëria mbështetet te "Bonusi i Bebes" i prezantuar në vitin 2019 (40 mijë lekë për fëmijën e parë, 80 mijë për të dytin dhe 120 mijë për të tretin), por kjo është një pagesë e vetme që nuk shtrihet në vitet e rritjes së fëmijës.

Pse dështojnë bonuset monetare?

Teoria ekonomike mbështet idenë se stimujt financiarë mund të nxisin vendimmarrjen afatshkurtër, por ata dështojnë kur përballen me pasigurinë afatgjatë. Prindërimi është një angazhim të paktën 18-vjeçar, ndërsa bonuset e lindjes shpesh mbulojnë vetëm shpenzimet fillestare të maternitetit apo vitit të parë të jetës.

Në kushtet kur kostot e jetesës, çmimet e banesave në qendrat urbane dhe tarifat e kujdesit për fëmijët po rriten me ritme shumë më të shpejta se pagat, stimujt shtetërorë thjesht neutralizohen nga inflacioni i kostos së jetesës. Për më tepër, emigracioni masiv po largon pikërisht popullsinë në moshë riprodhuese. Kur një çift vendos të largohet nga rajoni, ata nuk ikin për shkak të mungesës së një bonusi lindjeje, por në kërkim të infrastrukturës sociale, arsimit më të mirë dhe sigurisë juridike.

Analiza e Alb.Markets

Nga këndvështrimi i analizës financiare dhe makroekonomike, përpjekjet e qeverive të Ballkanit Perëndimor për të rritur lindshmërinë përmes transfertave të drejtpërdrejta monetare përfaqësojnë një trajtim të simptomës dhe jo të sëmundjes. Politika pronataliste po hyn në një garë të humbur me faktorë shumë më të fuqishëm makrosocialë.

Në Shqipëri, për shembull, megjithëse Bonusi i Bebes u prezantua në vitin 2019, numri i lindjeve në vitin 2025 ra me mbi 20% krahasuar me vitin kur nisi programi. Kjo dëshmon se transfertat e njëhershme nuk kanë fuqi të ndryshojnë prirjen kombëtare të tkurrjes demografike.

Argumenti kundërshtues: Mbështetësit e këtyre politikave argumentojnë se pa këto paketa rënia demografike do të kishte qenë edhe më e egër dhe se këto fonde shërbejnë si një rrjet sigurie për të zbutur varfërinë e fëmijëve në familjet me të ardhura të ulëta. Kjo mund të jetë pjesërisht e vërtetë në terma afatshkurtër, por si politikë nxitëse demografike, efikasiteti i saj mbetet i papërfillshëm në raport me buxhetet e shpenzuara.

Në vlerësimin tonë fundor, pa një reformë të thellë strukturore që garanton stabilitet ekonomik, punësim cilësor, mundësi reale për strehim të përballueshëm për çiftet e reja dhe një rrjet të besueshëm të çerdheve dhe kopshteve publike, çeqet e bebeve do të mbeten thjesht një zë shpenzimesh buxhetore që nuk po arrijnë të blejnë dot të ardhmen e rajonit.