Tregu amerikan i aksioneve nuk funksionon si një hapësirë e vetme ku blerësit dhe shitësit takohen drejtpërdrejt. Ai është një sistem kombëtar i përbërë nga ligje, rregullatorë, bursa, ndërmjetës dhe mekanizma teknologjikë që duhet të bashkëveprojnë sipas rregullave të përbashkëta. Për ta kuptuar këtë strukturë, burimi përdor analogjinë e një sporti: ekziston një rregullore, ka autoritete që mbikëqyrin zbatimin e saj, ka fusha ku zhvillohet tregtimi, pjesëmarrës që luajnë role të ndryshme dhe urdhra që kalojnë nga një hallkë te tjetra.
Kjo analogji nuk është e përsosur, por ndihmon për të dalluar dy pyetje themelore: çfarë lejohet në treg dhe kush siguron që rregullat të respektohen. Kuptimi i këtyre dy pikave është baza për të analizuar më pas bursat, ndërmjetësit, llojet e urdhrave dhe mënyrën si një transaksion ekzekutohet.
Origjina e kuadrit modern
Bursa më e vjetër amerikane, sipas materialit, u themelua në vitin 1790. Megjithatë, struktura moderne e tregut amerikan u formësua shumë më vonë, pas krizës së besimit që pasoi rënien e tregut të aksioneve në vitin 1929. Përgjigjja kryesore ligjore ishte Exchange Act i vitit 1934, ligji që vendosi një pjesë të madhe të themeleve mbi të cilat funksionon ende tregtimi i aksioneve dhe obligacioneve në Shtetet e Bashkuara.
Ky ligj krijoi Komisionin e Letrave me Vlerë dhe Bursave (SEC) dhe i dha autoritet të gjerë mbi industrinë e titujve. Falë këtij kuadri, SEC mund të miratojë rregulla për mënyrën si veprojnë ndërmjetësit, bursat dhe subjektet e tjera; mund të mbikëqyrë respektimin e tyre; dhe mund të ndërmarrë masa civile kur ligjet e titujve shkelen. Ligji vendosi gjithashtu praktikën e raportimit të rregullt korporativ, në mënyrë që investitorët të marrin të paktën përditësime tremujore për bizneset publike.
Çfarë synon Exchange Act i vitit 1934?
Ligji nuk përcakton vetëm se kush mund të rregullojë tregun. Ai vendos edhe parime mbi transparencën, sjelljen e ndershme dhe funksionimin e sistemit kombëtar të tregut. Materiali thekson disa role kryesore:
- Rregullimi i tregtimit të aksioneve dhe obligacioneve.
- Ndalimi i veprimtarive të caktuara të paligjshme, përfshirë tregtimin e brendshëm.
- Vendosja e raportimit të rregullt të korporatave, në mënyrë që investitorët të marrin përditësime periodike për bizneset ku kanë investuar.
- Përcaktimi i rolit të bursave si organizata vetërregulluese.
- Mbrojtja e investitorëve dhe interesit publik, ndërsa hiqen pengesat për një treg të lirë, të hapur dhe kombëtar.
Raportimi periodik i kompanive është veçanërisht i rëndësishëm. Kur dikush blen aksione të një biznesi, ai duhet të ketë mundësi të marrë informacion të ri për gjendjen e tij dhe të vendosë nëse dëshiron ta mbajë investimin. Burimi e krahason këtë me një lojë ku askush nuk detyrohet të luajë me sy të mbyllur: informacioni kryesor duhet të jetë i dukshëm për të gjithë pjesëmarrësit.
Bursat si organizata vetërregulluese
Exchange Act u dha bursave rol të dyfishtë. Ato janë vende ku urdhrat takohen, por njëkohësisht janë edhe organizata vetërregulluese. Rregullat e tyre duhet të synojnë parandalimin e mashtrimit dhe manipulimit, promovimin e praktikave të drejta tregtare dhe bashkëpunimin ndërmjet subjekteve që merren me rregullimin, klerimin, shlyerjen dhe përpunimin e informacionit.
Kjo do të thotë se një bursë nuk mund ta projektojë sistemin e vet vetëm për interesin tregtar të operatorit. Rregullat, teknologjia dhe mbikëqyrja e saj duhet të jenë në përputhje me ligjin federal dhe me detyrimin për të mbrojtur investitorët dhe funksionimin e tregut.
SEC: rregullatori kryesor federal
Misioni i SEC është të mbrojë investitorët, të mbajë tregje të drejta, të rregullta dhe efikase, si dhe të lehtësojë formimin e kapitalit. Ky mandat përfshin disa funksione:
- hartimin dhe përditësimin e rregullave të tregtimit;
- përshtatjen e rregullave me ndryshimet teknologjike, përfshirë tregtimin e automatizuar;
- mbikëqyrjen e ndërmjetësve, bursave dhe subjekteve të tjera të industrisë;
- hetimin e shkeljeve;
- ndërmarrjen e veprimeve civile kundër kompanive ose individëve që shkelin ligjet e titujve.
Pra, SEC nuk është vetëm autoritet që shkruan rregulla. Ai ka edhe funksion zbatues: mund të hetojë sjellje të dyshimta dhe të kërkojë masa disiplinore ose juridike.
FINRA dhe mbikëqyrja e broker-dealer-ëve
FINRA është një organizatë e pavarur jofitimprurëse, e autorizuar nga Kongresi për të mbrojtur investitorët. Ajo nuk është pjesë e qeverisë federale, por vepron si organizatë vetërregulluese me autoritet të deleguar. Fokusi i saj është industria e broker-dealer-ëve.
FINRA mund të shkruajë dhe zbatojë rregulla që ndërmjetësit duhet të ndjekin, të kontrollojë firmat për përputhshmëri dhe të disiplinojë ato që shkelin rregullat. Kështu, SEC mbikëqyr kuadrin e gjerë të tregut, ndërsa FINRA përqendrohet në mënyrë të veçantë te sjellja dhe detyrimet e firmave ndërmjetësuese.
Reg NMS dhe bashkimi i një tregu të fragmentuar
Teknologjia ndryshoi rrënjësisht mënyrën e tregtimit. Urdhrat nuk ekzekutoheshin më kryesisht në një dysheme fizike, por në shumë sisteme elektronike. Përpara vitit 2005, tregu ishte bërë shumë i fragmentuar: i njëjti aksion mund të tregtohej në vende të ndryshme dhe me çmime të ndryshme, pa një burim të vetëm që bashkonte të gjithë informacionin.
Në vitin 2005, një paketë rregullash e njohur si Regulation National Market System (Reg NMS) synoi t’i lidhte këto pjesë në një sistem kombëtar. Burimi veçon katër elemente kryesore.
1. Rregulli i mbrojtjes së urdhrit
Ky rregull synon të pengojë ekzekutimin e një urdhri me çmim më të keq kur në një vend tjetër ekziston një çmim më i mirë dhe i aksesueshëm. Shembulli i materialit është i drejtpërdrejtë: nëse një aksion mund të blihet për 9.99 dollarë në një bursë, urdhri nuk duhet të ekzekutohet për 10.00 dollarë në një bursë tjetër, për sa kohë çmimi më i mirë është realisht i disponueshëm dhe i arritshëm.
Qëllimi është që fragmentimi i tregut të mos i detyrojë investitorët të pranojnë një çmim më të keq vetëm sepse urdhri i tyre mbërriti fillimisht në një vend të caktuar.
2. Rregulli i aksesit
Rregulli i aksesit kërkoi që vendet e tregtimit të lidhen me njëri-tjetrin dhe kufizoi tarifat që mund të ngarkohen për aksesin në kuotime. Pa këtë kufizim, një vend tregtimi mund të shfaqte çmimin më të mirë, por ta bënte tepër të shtrenjtë ekzekutimin në të, duke shtrembëruar rregullin e mbrojtjes së urdhrit.
Kështu, çmimi më i mirë duhet të jetë jo vetëm i shfaqur, por edhe praktikisht i aksesueshëm me një kosto të arsyeshme.
3. Rregulli nën një cent
Për aksionet me çmim mbi 1 dollar, rregulli vendosi si hap minimal të kuotimit 1 cent. Kjo është arsyeja pse një aksion i tillë nuk paraqitet zakonisht me çmime që përmbajnë shumë fraksione të vogla të centit.
Standardizimi i hapit minimal të çmimit synon të krijojë rregulla të qarta për konkurrencën ndërmjet urdhrave dhe të pengojë kapërcimin e një kuotimi ekzistues me një ndryshim pothuajse të padukshëm.
4. Rregullat e të dhënave të tregut
Reg NMS vendosi gjithashtu rregulla dhe struktura këshilluese për mënyrën si bursat shpërndajnë të dhënat e tregut dhe si kompensohen për këtë punë. Të dhënat e kuotimeve dhe transaksioneve janë lidhja që i lejon një tregu të fragmentuar të funksionojë si sistem kombëtar.
Pa shpërndarje të koordinuar të informacionit, pjesëmarrësit nuk do të mund të dinin se ku ndodhet çmimi më i mirë ose nëse një transaksion po kryhet në përputhje me rregullat e mbrojtjes së urdhrit.
Si lidhen rregullat me pjesën tjetër të kursit?
Exchange Act i vitit 1934 vendos qëllimin dhe autoritetin e sistemit. SEC dhe FINRA mbikëqyrin pjesë të ndryshme të industrisë. Bursat zbatojnë rregullat e veta si organizata vetërregulluese. Reg NMS lidh vendet e ndryshme të tregtimit përmes rregullave mbi çmimin, aksesin dhe të dhënat.
Këto shtresa shpjegojnë pse një urdhër i vetëm mund të kalojë nëpër disa sisteme, të krahasohet me kuotime në vende të ndryshme dhe të ekzekutohet sipas detyrimeve që synojnë çmim dhe trajtim të drejtë. Materiali burimor është regjistruar në dhjetor 2019; për këtë arsye, datat dhe përshkrimet e strukturës së tregut paraqiten këtu si konteksti i atij materiali.