Një procedurë prokurimi publik me vlerë 330 milionë lekë (rreth 3.6 milionë euro) e zhvilluar nga Korporata Elektroenergjetike Shqiptare (KESH) për blerjen e një transformatori fuqie në hidrocentralin e Komanit është mbyllur me një garë fikse me vetëm dy pjesëmarrës, të cilët kanë lidhje të dokumentuara biznesi mes tyre. Vendimi i KESH-it, nën drejtimin e Viola Haxhiademit, për të shpallur fitues bashkimin e operatorëve "Shansi Invest" dhe "Epes Group" nxjerr në pah pikat e dobëta të prokurimeve në sektorin energjetik, ku garat formale përdoren për të mbuluar mungesën e konkurrencës reale dhe për të përfituar kontrata me vlerë pothuajse të barabartë me fondin limit.
Në tenderin e shpallur më 17 korrik u paraqitën vetëm dy oferta: bashkimi i kompanive "Shansi Invest" (e cila zotëron 89% të kontratës) dhe "Epes Group" me ofertën 322 milionë lekë, si dhe shoqëria "LA-OR" me ofertën 325 milionë lekë. Sfondi i kësaj përballjeje zbulon se pronarët e dy kompanive rivale në letër—Shpëtim Cinga i "Shansi Invest" dhe Laert Duro i "LA-OR"—kanë qenë më parë ortakë në shoqërinë "Golden Power". Për më tepër, të dyja subjektet kanë një historik të gjatë bashkëpunimi ku kanë përfituar mbi 10 milionë euro kontrata publike si bashkim operatorësh (Joint-Venture), siç është rasti i ndërtimit të Linjës së Burrelit.
Skema e Partnerëve që Garojnë me Veten
Pjesëmarrja e kompanive të lidhura në të njëjtën procedurë ngre dyshime të bazuara për marrëveshje të ndaluara ose kartel me qëllim fiksimin e çmimeve. Kur dy operatorë me histori të përbashkët ortakërie hyjnë në tender me oferta me diferencë minimale dhe pranë tavanit të fondit limit, gara transformohet në një proces formal ku publiku humbet avantazhin e çmimit më të mirë të tregut.
Ky model nuk është i izoluar. Dokumentet publike tregojnë se "Shansi Invest" ka ndërtuar një rrjet të konsoliduar fitimesh në prokurimet e sektorit të energjisë dhe infrastrukturës, shpesh në bashkëpunim me familjarë ose partnerë tradicionalë. Më parë, përmes tenderëve të Operatorit të Systemit të Transmetimit (OST), Cinga ka përfituar kontrata madhore, përfshirë ndërtimin e nënstacionit Komsi-Shumat (730 milionë lekë) dhe linjën 220 kV Komsi-Shumat (mbi 1 miliard lekë). Në të njëjtën kohë, subjekte të lidhura familjarisht, si kompania "G.A.C" në pronësi të vajzës së tij, kanë marrë kontrata prokurimi si ajo për zgjerimin e sistemit të lokalizimit të defekteve me fond 100 milionë lekë.
Analiza e Alb.Markets
Nga pikëpamja e analizës financiare dhe tregut të prokurimeve, rasti i hidrocentralit të Komanit tregon se si prokurimet në sektorët kritikë vuajnë nga rreziku i koordinimit paraprak të ofertave. Kur diferenca mes dy ofertave në një tender 3.6 milionë euro është më pak se 1%, dhe të dyja kompanitë zotërohen nga ish-ortakë me aksione të përbashkëta në firma të tjera, premisa e "tregut të lirë" rrëzohet.
Argumenti i mundshëm i autoriteteve prokuruese mund të jetë se procedura ka respektuar kriteret formale ligjore dhe se specifikat teknike të transformatorëve të fuqisë kufizojnë numrin e furnizuesve të kualifikuar në tregun vendas. Megjithatë, ky arsyetim dështon të arsyetojë pse KESH nuk ndërmerr hapa për të zgjeruar pjesëmarrjen ndërkombëtare ose për të skualifikuar ofertat ku ka konflikt interesash të dukshëm. Mungesa e garës reale nuk është thjesht një çështje burokratike; ajo dëmton eficiencën e korporatave publike energjetike dhe rrit koston përfundimtare të investimeve kapitale që mbulohen nga fondet publike.
Përfundimi i Alb.Markets
Tenderi i KESH-it për HEC Komani është një shembull i qartë i dështimit të garës në prokurimet publike energjetike. Prania e vetëm dy subjekteve me lidhje historike biznesi konfirmon nevojën për hetim nga Autoriteti i Konkurrencës dhe rishikim të rregullave të pjesëmarrjes për të parandaluar marrëveshjet kartel.
